ปาราชิก ๔

     ทรัพย์ใดอันคนอื่นเข้าถือเอา คือถือกรรมสิทธิ์ ถือเป็นของตน แม้ไม่ใช่ของบุคคล แต่มีผู้เฝ้ารักษา เช่นเป็นของสาธารณะแก่หมู่ชนทั่วไป มีของสงฆ์เป็นตัวอย่าง หรือเป็นของ กลางสําหรับสถานที่นั้นๆ เช่นสิ่งของสําหรับเจดีย์เป็นตัวอย่าง อันเจ้าของก็ดี อันเจ้าหน้าที่ก็ดี ไม่ได้ให้แล้ว ไม่ได้สละให้เป็นสิทธิ์แล้ว ทรัพย์นั้นชื่อว่า มีเจ้าของไม่ได้ให้ กล่าวคือทรัพย์นั้น อยู่ในการรักษาของเจ้าของ เช่น เงินทองถูกทอดทิ้งไว้ในที่อื่นก็ดี ต้นไม้ถูกตัดลงแล้วแต่ยังไม่ได้ เข็นออกจากป่าก็ดี

     การถือเอาทรัพย์ที่เป็นสังหาริมะ กําหนดว่าถึงที่สุดเมื่อทําให้เคลื่อนจากฐาน ส่วนการ ถือเอาทรัพย์เป็นอสังหาริมะ กําหนดว่าถึงที่สุดเมื่อขาดกรรมสิทธิ์แห่งเจ้าของ มีนัยดังต่อไปนี้

     ๑. ทรัพย์เป็นสังหาริมะที่ตั้งอยู่ โดยมีฐานต่างๆ กัน ฝังอยู่ในแผ่นดินก็มี ตั้งอยู่บน พื้นก็มี อยู่ในน้ําก็มี แขวนอยู่ในอากาศก็มี วางอยู่บนของอื่น เช่นบนเตียงหรือบนราวก็มี อยู่ใน ของเคลื่อนที่ได้อีกต่อหนึ่ง เช่นในเรือหรือในยานก็มี โดยฐานต่างๆ กันนั้นกําหนดด้วยผิวหน้า ของสิ่งของนั้นตั้งทับอยู่ เช่น หีบ กําหนดฐานเท่ากับหีบ โต๊ะ ๓ ขา เรียกว่ามีฐาน ๓ เก้าอี้ ๔ ขา เรียกว่ามีฐาน ๔ ภิกษุมีไถยจิตถือเอาทรัพย์นั้น พอทําของให้พ้นจากฐานทั้งสิ้น ก็ต้องอาบัติ ถึงที่สุด ถ้าเป็นของตั้งอยู่ในสิ่งที่จะเคลื่อนได้อีกต่อหนึ่ง เช่นในเรือ เคลื่อนเอาไปทั้งของที่รองอยู่ ก็ปรับอาบัติเช่นกัน เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า ลัก

     ๒. ทรัพย์อันกําลังคนนําไป มีอวัยวะของคนเป็นฐาน จึงกําหนดจากอาการ เช่นทูน ศีรษะ แบกบนบ่า กระเดียดที่สะเอว นิ้วหรือถือที่มือ ภิกษุมีไถยจิตชิงเอาทรัพย์นั้น พอพ้นจาก อวัยวะอันเป็นฐาน ก็ต้องอาบัติ เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า ชิงหรือวิ่งราว ภิกษุถือเอาของแห่งคน อื่นไป มีไถยจิต แล้วปลงของลงจากฐาน เช่นทูนศีรษะแล้วเอาลงที่น่าเป็นต้น เช่นนี้ต้องอาบัติ ถึงที่สุด แต่ถ้าถือของเมื่อยล้า เขาอาจจะเปลี่ยนฐานเปลี่ยนมือ หรือวางพักลงด้วยใจสุจริต เช่น นี้ไม่เป็นอาบัติ

     ๓. ปศุสัตว์ก็ดีสัตว์พาหนะก็ดีมีเท้าของสัตว์นั้นเป็นฐาน ภิกษุมีไถยจิตขับต้อนหรือ จูงสัตว์นั้น พอพ้นจากฐานทั้ง ๔ เท้า ก็ต้องอาบัติ เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า ลักต้อน ถ้าเป็นสัตว์ เล็กที่จะพึงอุ้มได้ หรือถือได้ด้วยมือ เช่นไก่ ภิกษุมีไถยจิต แล้วอุ้มเอาไป จัดเข้าในบทลัก ข้อ ๑

     ๔. คนถือของตก ภิกษุมีไถยจิตเข้าแย่งเอา พอหยิบขึ้นจากที่ก็ต้องอาบัติ เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า แย่ง

     ๕. เวลาแจกของ ภิกษุมีไถยจิตสับเปลี่ยนฉลากชื่อตนกับชื่อภิกษุอื่นในกองสิ่งของ ด้วยหมายจะเอาลาภของภิกษุอื่นที่มีราคามากกว่า พอสับเปลี่ยนเสร็จก็ต้องอาบัติ หรือเอาของ ปลอมสับเปลี่ยนเอาของดี ก็จัดเข้าในบทนี้เหมือนกัน เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า ลักสับ

     ๖.ภิกษุเห็นของเขาทําตก มีไถยจิตเอาดินกลบเสีย หรือเอาบางอย่างปิดเสีย ต้อง อาบัติในขณะทําสําเร็จ เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า ลักซ่อน

     ๗. ภิกษุรับของฝากมีไถยจิตคิดเอาเป็นของตนเสีย ครั้นเจ้าของมาขอคืนกลับกล่าว ปฏิเสธว่าไม่ได้รับไว้ หรือกล่าวว่าได้ให้คืนแล้ว เช่นนี้กําหนดให้ต้องอาบัติเมื่อขาดกรรมสิทธิ์แห่ง เจ้าของเพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า ฉ้อหากจะมีคําถามสอดเข้ามาว่า เหตุใดจึงไม่กําหนดเป็นอาบัติ เพราะทําให้เคลื่อนจากฐาน ตอบว่าเพราะอาบัติที่เกิดจากทําให้เคลื่อนจากฐานนั้น เพ่งเอาของ ที่ภิกษุไม่ต้องสํานอง คือไม่ต้องรับผิดหรือรับใช้ในเมื่อหายไปแล้ว ส่วนของที่ภิกษรับฝากไว้นั้น ภิกษุต้องรับผิดชอบ ดังนั้น ในการรับฝาก จึงกําหนดเป็นอาบัติเมื่อขาดกรรมสิทธิ์แห่งเจ้าของ

     ๘. ภิกษุมีกรรมสิทธิ์ในการรักษาของซึ่งตั้งอยู่ในที่ใด เช่น ภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริก (ภิกษุผู้มีหน้าที่รักษาเรือนคลัง) แม้มีไถยจิตถือเอาของในที่นั้น ยังไม่นําออกไปพ้นเขตเพียงใด อาบัติยังไม่ถึงที่สุดเพียงนั้น แต่เมื่อเอาออกพ้นเขตที่ตนมีกรรมสิทธิ์ในการรักษานั้น อาบัติจึง ถึงที่สุด เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า ยักยอก เช่น ภิกษุตั้งใจว่า ถ้ามีผู้เห็นตนถือของในเขตเพียงนั้น จะไม่เอา จะทําเป็นชมเล่น ถ้าเอาออกไปพ้นเขตนั้นได้แล้วจึงจะเอา

     ๙. ภิกษุนําของควรแก่การเสียภาษีแล้วกําลังจะผ่านที่เก็บภาษี ซ่อนของเหล่านั้น เสีย หรือของมาก ซ่อนให้เห็นแต่น้อย ดังนี้ ต้องอาบัติถึงที่สุดขณะนําของนั้นล่วงพ้นเขตเก็บ ภาษี เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า ตระบัด ข้อนี้แสดงให้เห็นว่า ฝ่ายภิกษุยอมนับถือกรรมสิทธิ์ของ ท่านผู้ครองบ้านครองเมือง ในการเก็บภาษีจากทรัพย์ เมื่อจะผ่านทางเข้าไป

     ๑๐. ภิกษุชักชวนกันไปทําโจรกรรม ลงมือบ้าง มิได้ลงมือบ้าง ต้องอาบัติถึงที่สุด ด้วยกันทั้งนั้น เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า ปล้น

     ๑๑. ภิกษุทําของปลอม เช่นทําเงินปลอม ทําทองปลอม ชั่งตวงของด้วยการโกง เครื่องชั่งตวง ต้องอาบัติเมื่อทําสําเร็จ เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า หลอกลวง

    ๑๒. ภิกษุมีอํานาจข่มเหงเอาทรัพย์ผู้อื่น ต้องอาบัติถึงที่สุดในขณะได้ของมา เพื่อ จําง่าย ควรเรียกว่า กดขี่

     ๑๓. ภิกษุขู่ทําร้ายจนเจ้าของทรัพย์จําต้องให้ เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า กรรโชก

     ๑๔. ภิกษุกล่าวต่เพื่อจะเอาที่ดินของผู้ใดผู้หนึ่ง เจ้าของเป็นผู้มีวาสนาน้อย เถียง ไม่ขึ้น จึงทอดกรรมสิทธิ์ของตนเสีย ภิกษุต้องอาบัติถึงที่สุดในขณะนั้น ถ้าเจ้าของยังไม่ปล่อย กรรมสิทธิ์ ฟ้องภิกษุในศาลเพื่อเรียกที่ดินคืน ต่างฝ่ายต่างก็เป็นความแก้คดีกัน ถ้าเจ้าของแพ้ ภิกษุต้องอาบัติถึงที่สุด ภิกษุเป็นโจทก์ฟ้องความเอง เพื่อจะดู่เอาที่ดินก็เหมือนกัน แต่คําที่ว่า เจ้าของแพ้ความนั้น พึงเข้าใจว่า แพ้ในศาลสูงสุดที่คดีจบลงเท่านั้น เพื่อจําง่าย ควรเรียกว่า ตู ภิกษุปักเขตรุกเอาที่ดินของเขา เช่นนี้ต้องอาบัติถึงที่สุดในขณะทําสําเร็จ แต่น่าจะเห็นว่าเจ้าของ ไม่รู้ เป็นการเอากรรมสิทธิ์ด้วยเหมือนกัน ข้อนี้พระวินัยธรพึ่งพิจารณาดูเถิด รื้อถอนทรัพย์ เป็นอสังหาริมะ เช่นฝังต้นไม้ หรือซื้อเรือน กําหนดว่าถึงที่สุดด้วยทําให้เคลื่อนที่สําเร็จ ดุจเดียว กับทรัพย์เป็นสังหาริมะ

     ภิกษุสั่งคนอื่นให้ทําอทินนาทาน เป็นส่วนโจรกรรมดังกล่าวแล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ต้องอาบัติเหมือนกัน เหตุดังนั้น อาบัติในสิกขาบทนี้ ต้องอาบัติเพราะสั่งด้วย (สาณัตติกะ) ส่วนอาบัติที่ต้องอาบัติเฉพาะที่ทําด้วยตนเอง เช่นอาบัติในสิกขาบทปาราชิกข้อแรก จะไม่ ต้องอาบัติเพราะสั่ง (อนาณัตติกะ) แต่สั่งในที่นี้จึงเข้าใจว่า สั่งให้คนอื่นทําแก่คนอื่น ไม่หมายถึงสั่งคนอื่นทําแก่ตนเอง

     ภิกษุมีไถยจิต สั่งให้เขาทําโจรกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง อาบัติถึงที่สุดในขณะผู้รับคํา สั่งทําโจรกรรมสําเร็จตามสั่ง ตามที่กําหนดโดยอาการดังต่อไปนี้

     สั่งต่อเดียวไม่มีปริกัป (เงื่อนไข) อาบัติถึงที่สุดขณะผู้รับใช้ทําโจรกรรมสําเร็จตาม สั่ง ภิกษุต้องอาบัติด้วยกันทั้ง ๒ รูป คือทั้งผู้สั่งและทั้งผู้รับคําสั่ง แต่ครั้นสั่งแล้ว ห้ามก่อนผู้รับ คําสั่งลงมือทําการ แต่ผู้รับคําสั่งนั้นขึ้นทําโดยพลการ ภิกษผู้สั่งไม่ต้องอาบัติ ต้องอาบัติเฉพาะ ภิกษุผู้รับคําสั่ง

     สั่งเจาะจงทรัพย์ แต่ผู้รับคําสั่งไพล่ไปลักเอาสิ่งอื่นมา ก็พึงรู้ดังนัยเดียวกัน

     สั่งด้วยทํานิมิต ซึ่งเรียกว่าใช้ภาษาใบ้ มีขยิบตาหรือพยักหน้าเป็นต้น อาบัติถึงที่สุด ในขณะที่ผู้รับคําสั่งทําตามสั่งสําเร็จ ต้องอาบัติด้วยกันทั้ง ๒ รูป ถ้าทําพลาดจากที่สั่ง ก็พึงรู้ โดยนัยเดียวกัน

     สั่งกําหนดเวลา ให้ทําในเวลาเช้าหรือเวลาค่ําก็พึงรู้โดยนัยเดียวกัน

     สั่งหลายต่อ เช่นภิกษุแดงสั่งภิกษุเขียวให้บอกภิกษุดํา ทําโจรกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือจะสั่งต่อออกไปอีกก็ตาม อาบัติถึงที่สุดในขณะภิกษุดําทําสําเร็จตามสั่งอันไม่ลักลั่น ถ้าคําสั่งนั้นลักลั่นในระหว่าง เช่นภิกษุเขียวไม่บอกภิกษุดํา ไพล่ไปสั่งภิกษุขาวแทน เช่นนี้ สั่งผิดตัว ผู้สั่งเดิมคือภิกษุแดงรอดตัว คงต้องอาบัติถึงที่สุดเฉพาะผู้ใช้กับผู้ทํา สั่งหลายๆ ต่อแต่ ผู้รับคําสั่งข้ามเสียบ้าง ต้องอาบัติเฉพาะภิกษุผู้เนื่องกันในลําดับ ผู้ที่ถูกข้ามเสียในระหว่างนั้น ไม่รู้ไม่เห็น ไม่ต้องอาบัติ

     ภิกษุมีไถยจิต สั่งให้เขาทําโจรกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยใช้สํานวนไม่เฉพาะเจาะจง ลงไป เรียกว่าพูดไม่ตายตัว แต่ชัดพอที่จะให้ผู้ฟังเข้าใจความประสงค์ของตน ผู้รับคําสั่งนั้น ทําสําเร็จและเอาของมาให้ตามปรารถนาเช่นนี้ ภิกษุผู้สั่งต้องอาบัติ แต่มีตัวอย่างในอรรถกถา ที่พระวินัยธรควรได้พิจารณาไว้ ๒ ตัวอย่าง ดังนี้

     ๑. ภิกษุสั่งภิกษุไว้ว่า เมื่อใดอาจจะลักสิ่งของชื่อนั้น ก็จงลักมาเมื่อนั้น หากว่าสิ่งของ นั้นอันผู้รับคําสั่งจักลักมาได้แน่นอน โดยไม่มีอันตรายในระหว่างกระทําการแน่นอน เช่นนี้ มีการวินิจฉัยว่าผู้สั่งเป็นปาราชิกในขณะสั่ง ผู้ลักเป็นปาราชิกในขณะลัก ตามนัยนี้พิจารณา จะเห็นว่า ผู้สั่งเป็นปาราชิกก่อนทําสําเร็จ ผิดจากบาลีที่กําหนดองค์ประกอบของสิกขาบทนี้ และจะรู้ได้อย่างไรว่าผู้รับคําสั่งจะทําการลักของได้สําเร็จ เพราะเหตุนั้น จึงปรับอาบัติยังไม่ได้ จนกว่าผู้รับคําสั่งจะทําการได้สําเร็จ

     ๒. ภิกษุแดงเขียนจดหมายถึงภิกษุดําผู้อยู่ต่างถิ่น ซึ่งต้องใช้เวลาเดินทางหลายวัน พร้อมส่งธนบัตรปลอมไปให้ด้วย ขอให้ช่วยใช้เพื่อจะได้ทรัพย์มาแบ่งกัน ในระหว่างที่จดหมาย และธนบัตรปลอมยังไปไม่ถึง ภิกษุแดงมีอันต้องตายเสียก็ดี หรือคิดจะหลบจากปาราชิก แล้วสึกเสียก็ดี เมื่อจดหมายและธนบัตรปลอมนั้นไปถึงภิกษุดําและภิกษุดําลวงใช้สําเร็จใน ภายหลัง ดังนี้ จะจัดว่าภิกษุแดงผู้สั่งเดิมต้องปาราชิกด้วยหรือไม่ ตายไปแล้วก็แล้วไป ทางที่ จําเป็นจะวินิจฉัยนั้น หากว่า นายแดงผู้นั้นจับพลัดจับผลูเข้ามาอุปสมบทอยู่ในหมู่ภิกษุใหม่ จักคงให้อยู่ต่อไป หรือจักต้องถูกนาสนะคือขับให้ลาสึกเสีย ตามความเห็นในอรรถกถา เห็นควรนาสนะเสีย แต่จะยกบทไหนขึ้นปรับเป็นปัญหาอยู่ จะรับรองก็ไม่เชิง จะปฏิเสธก็ไม่ได้ พระวินัยธรจงวินิจฉัยดูเถิด

     อนึ่ง อทินนาทานสิกขาบทนี้ละเอียดสุขุมนัก ยากที่จะตัดสินได้ เพราะเหตุนั้น เมื่อมีผู้มาโจทก์ภิกษุด้วยอทินนาทาน แม้พระวินัยธรสอบสวนโดยเห็นว่าเป็นอวหารแล้ว (อาการ ที่ต้องอาบัติแล้ว) ก็อย่าพึงตัดสินโดยพลัน จึงพิจารณาใน ๕ สถาน คือวัตถุ กาล ประเทศ อัคฆะ บริโภค ดังนี้ก่อน

     ๑. วัตถุ คือของที่ภิกษุลักมา ให้สอบสวนดูว่า วัตถุนั้นมีเจ้าของหรือไม่มี ถ้าว่ามี เจ้าของในขณะเมื่อลักมานั้นเจ้าของมีอาลัยหรือทอดอาลัยแล้ว ถ้าเจ้าของยังมีอาลัยอยู่ให้ปรับ ตามราคาของ ถ้าเจ้าของทอดอาลัยแล้ว อย่าพึงปรับปาราชิกเธอเลย ครั้นเจ้าของทวงเอา ก็พึง คืนให้ อันนี้เป็นความชอบยิ่ง

     ๒. กาล คือคราวสมัยที่ลักของนั้นมา เพราะว่า ของนั้นบางคราวมีราคาน้อย บางคราว มีราคามาก

     ๓. ประเทศ คือที่ๆ ลักของนั้นมา ของลักมาในประเทศใด ให้ปรับตามราคาใน ประเทศนั้น

     ๔. อัคฆะ คือสภาพเก่าสภาพใหม่ของสิ่งที่ลักมา ของใหม่ครั้นภายหลังเก่าแล้ว ราคา ขึ้นลงอย่างไร

     ๕. บริโภค คือของนั้นบริโภคใช้สอยแล้วหรือยัง ถ้าของนั้นเขาบริโภคใช้สอยแล้ว ก็ถอยราคา

     การกําหนดราคาทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งอาบัติในสิกขาบทมีดังนี้ ทรัพย์มีราคาบาท หนึ่ง คือ ๕ มาสกหรือมากกว่า จัดว่าเป็นวัตถุแห่งปาราชิก ทรัพย์มีราคาหย่อนบาทลงมา แต่มากกว่า ๑ มาสก จัดว่าเป็นวัตถุแห่งถุลลัจจัย และทรัพย์มีราคาตั้งแต่ ๑ มาสกลงมา จัดว่า เป็นวัตถุแห่งทุกกฏ

     หากทรัพย์สิ่งเดียวมีราคาหย่อนจากวัตถุปาราชิก แต่รวมกันเข้าในครั้งเดียวตีราคา ปรับอาบัติที่สูงกว่าได้ เช่นลักซ่อนทองคํามีราคา ๑ มาสก พร้อมกับเพชรที่มีราคา ๔ มาสก รวม เป็นลักซ่อนทรัพย์มีราคา ๕ มาสก เป็นต้น