พระวินัย

       พระบัญญัติมาตราหนึ่งๆ จัดว่าเป็นสิกขาบทหนึ่งๆ ที่พระศาสดาทรงตั้งขึ้นด้วยเป็น พุทธอาณา ได้แก่ อาทิพรหมจริยาสิกขา ซึ่งกําหนดไว้ในพระปาฏิโมกข์ อันมีพระพุทธานุญาตให้ สวดในที่ประชุมสงฆ์ทุกกึ่งเดือน และที่ทรงตั้งขึ้นด้วยเป็นอภิสมาจาร คือขนบธรรมเนียม ได้แก่ อภิสมาจาริกาสิกขา โดยไม่ได้กําหนดไว้ในพระปาฏิโมกข์ เว้นไว้แต่ส่วนเสขิยวัตรซึ่งกําหนดไว้ ในพระปาฏิโมกข์

       จํานวนสิกขาบทในพระปาฏิโมกข์มีเพียง ๒๒๗ สิกขาบท แต่จํานวนสิกขาบท นอกพระปาฏิโมกข์มีมากกว่ามาก จนพ้นความใส่ใจของผู้ศึกษาอาจเรียกว่าพ้นคณนาก็ได้ นอกจากนี้ ยังมีข้อปรับอาบัติเพิ่มเติมเข้าไว้อีก เรียกว่า บาลีมตตกทุกกฏ ซึ่งมีปรากฏให้เห็นเป็น จํานวนมาก ภิกษุทั้งหลายจึงหาทางหลีกเลี่ยงบ้าง เลิกเสียบ้าง กล่าวคือทนเป็นอาบัติเอาบ้าง เมื่อเลิกอย่างหนึ่งแล้ว ก็ชวนให้เลิกอย่างอื่นต่อไปอีก พระศาสดาทรงคํานึงถึงเหตุนี้แล้ว เมื่อจะ นิพพานจึงได้ประทานพระพุทธานุญาตไว้ว่า ถ้าสงฆ์ปรารถนา ก็จงถอนสิกขาบทเล็กน้อยได้ แต่พิจารณาดูเถิดว่าเมื่อครั้งทําปฐมสังคายนา พระอรหันตสาวกทั้งหลายอันมีพระมหากัสสปะ เป็นประธานสงฆ์ก็มิได้เปลี่ยนแปลงหรือถอนสิกขาบทใดเลย เราผู้มาภายหลังจะควรถอนสิกขาบทใดหรือ แม้กระนั้น ภิกษุทั้งหลายในภายหลังก็ได้ถอนข้อที่ตนเห็นว่าเล็กน้อยเสีย แต่เป็นการถอนโดยทางอ้อม คือไม่ตั้งใจรักษาบ้าง หรือทนต้องอาบัติเอาบ้าง

       “ภิกษุทั้งหลาย สิกขาบท ๑๕๐ ถ้วนนี้ ย่อมมาสู่อุเทศ [คือการสวดในท่ามกลางสงฆ์] ทุกกึ่งเดือน ที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ปรารถนาประโยชน์ศึกษากันอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สิกขานี้มี ๓ ที่สิกขาบททั้งปวงนั้นย่อมรวมกันอยู่ สิกขา นั้น คืออะไรบ้าง สิกขา ๓ นั้น คือ อธิศีลสิกขา อธิจิตสิกขา อธิปัญญาสิกขา ภิกษุทั้งหลาย นี้แล สิกขา ๓ ที่สิกขาบททั้งปวงนั้นรวม กันอยู่

       ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทําให้บริบูรณ์ในศีล เป็นผู้ทําพอประมาณ ในสมาธิ เป็นผู้ทําพอประมาณในปัญญา [คือเป็นพระโสดาบัน เป็นพระสกทาคามี] บ้างก็มี เป็นผู้ทําให้บริบูรณ์ ทั้งในศีล ทั้งในสมาธิ แต่เป็นผู้ทําพอประมาณในปัญญา [คือเป็น พระอนาคามี] บ้างก็มี เป็นผู้ทําให้บริบูรณ์ ทั้งในศีล ทั้งในสมาธิ ทั้งในปัญญา [คือเป็น พระอรหันต์] บ้างก็มี เธอย่อมล่วงสิกขาบทเล็กน้อยบ้าง ย่อมออกจากอาบัติบ้าง เหตุไฉน จึงเป็นอย่างนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหตุว่าไม่มีใครกล่าวความเป็นคนอาภัพ [คือไม่อาจ บรรลุโลกุตตรธรรม] เพราะเหตุล่วงสิกขาบทนี้ ก็แต่ว่าสิกขาบทเหล่าใด เป็นเบื้อง ต้นแห่งพรหมจรรย์ สมควรแก่พรหมจรรย์ เธอเป็นผู้มีศีลยั่งยืน เป็นผู้มีศีลมั่นคง ในสิกขาบทเหล่านั้น สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ทํา ได้ดีเพียงเอกเทศ ย่อมทําได้ดีเพียงเอกเทศ ผู้ทําให้บริบูรณ์ได้ ย่อมทําให้บริบูรณ์ อย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย เราจึงกล่าวว่าสิกขาบททั้งหลายหาเป็นหมันไม่”

       พระสูตรนี้มาในวรรคที่ ๔ แห่งทุติยปัณณาสก์ ติกนิบาต อังคุตตรนิกาย ที่หน้า ๓๐๑ ฉบับพิมพ์ของหลวง ตามพระสูตรนี้ยังจัดสิกขาบทที่มีในพระปาฏิโมกข์เป็นสําคัญ เป็นเบื้องต้น แห่งพรหมจรรย์บ้างก็มี เป็นสิกขาบทเล็กน้อยบ้างก็มี จากบาลีพระสูตรซึ่งแปลมาไว้ในที่นี้พอ สรุปได้ว่า สิกขาบทในพระปาฏิโมกข์มี ๑๕๐ สิกขาบท จําแนกได้ดังนี้

        ปาราชิก                       ๔  สิกขาบท
        สังฆาทิเสส               ๑๓  สิกขาบท
        นิสสัคคิยปาจิตตีย์    ๓๐  สิกขาบท
        สุทธิกปาจิตตีย์         ๙๒  สิกขาบท
        ปาฏิเทสนีย์                 ๔  สิกขาบท
        อธิกรณสมถะ             ๗  สิกขาบท
        รวมเป็น                 ๑๕๐  สิกขาบทถ้วน

       แต่ในพระปาฏิโมกข์ที่สวดกันอยู่ และในพระไตรปิฏก แสดงว่ามี ๒๒๗ สิกขาบท คือเติมอนิยต ๒ สิกขาบท และเสขิยวัตร ๗๕ สิกขาบท ตามนัยนี้สันนิษฐานว่า ชะรอยเดิม จะมีเพียง ๑๕๐ สิกขาบทถ้วน ตามที่กล่าวไว้ในพระสูตร ก่อนทําสังคายนาครั้งใดครั้งหนึ่ง

       สิกขาบทในพระปาฏิโมกข์นั้น ปรับอาบัติแก่ภิกษุผู้ละเมิดไว้ครบทุกชื่อ คือปาราชิก สังฆาทิเสส ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ (นิสสัคคิยปาจิตตีย์และสุทธิกปาจิตตีย์) ปาฏิเทสนีย์ ทุกกฏ และ ทุพภาสิต

       สิกขาบทที่ทรงบัญญัติ โดยปรับอาบัติที่สูงกว่าทุกกฏขึ้นไป เช่นว่ามีภิกษุพยายามจะ ละเมิด แต่ไม่ได้ทําความผิดตามที่กล่าวไว้ในสิกขาบท เช่นพยายามจะฆ่ามนุษย์ และให้ประหาร แล้ว แต่เขาไม่ตาย เช่นนี้จะปรับปาราชิกไม่ได้ แต่จะว่าไม่มีโทษก็ไม่ได้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงมีปรับอาบัติหย่อนลงมา เหมือนกฎหมายบ้านเมือง ที่วางโทษแก่ผู้ทําผิดไว้อย่างแรง เพื่อให้ เห็นถึงโทษในการฆ่ามนุษย์ ถ้าทําผิดไม่ถึงที่กําหนด ก็ลงโทษหย่อนลงมา

       อาบัติที่รองจากปาราชิกและสังฆาทิเสส เพราะทําผิดไม่ถึงที่นั้น เป็นถุลลัจจัย บ้าง เป็นทุกกฏบ้าง อาบัติที่รองจากปาจิตตีย์เว้นโอมสวาทสิกขาบท และอาบัติที่รองจาก ปาฏิเทสนีย์ มีแต่ทุกกฏอย่างเดียว ส่วนอาบัติที่รองจากโอมสวาทสิกขาบท เป็นอาบัติทุพภาสิต ในเสขิยวัตรข้อหนึ่งๆ มีคําว่า พึงทําความศึกษาอย่างนั้นๆ อธิบายว่า ถ้าไม่เอื้อเฟื้อต้องทุกกฏ